एक लोकप्रिय नेपाली किंवदन्ती अनुसार, मृत्युका देवता यमराजकी बहिनी यमुनाले आफ्ना दाजुलाई धेरै समयदेखि नभेटेकाले उनलाई भेट्ने तीव्र इच्छा व्यक्त गरिन्। दाजुलाई घरमा निमन्त्रणा दिनका लागि उनले सुरुमा सन्देशवाहकका रूपमा कागलाई पठाइन्। त्यसैले तिहारको पहिलो दिनलाई काग तिहारका रूपमा मनाइन्छ, जहाँ कागलाई ईश्वरीय सन्देशवाहकका रूपमा पूजा गरिन्छ।

जब यमराज आएनन्, यमुनाले उनलाई बाटो देखाएर ल्याउनका लागि एउटा वफादार कुकुर पठाइन्। यसैको सम्झनामा कुकुर तिहार मनाइन्छ, जुन दिन कुकुरको वफादारी र मित्रताको सम्मान गरिन्छ।

यसैबीच, यमुनाले आफ्ना दाजुको आगमनको लागि मायाका साथ तयारी गरिन्। उनले आफ्नो घरलाई दियो, फूल र रङ्गोलीले सजाइन् तथा मीठा-मीठा परिकार र मिठाईहरू बनाइन्। उनको घरको त्यो न्यानोपन, सुगन्ध र सुन्दरताले एउटा पवित्र गाईलाई आकर्षित गर्यो। यमुनाले गाईलाई ठूलो सम्मानका साथ स्वागत गरिन् र दाजुलाई भेट्ने आफ्नो हार्दिक इच्छा व्यक्त गरिन्। उनको भक्तिबाट प्रसन्न भई गाईको रूपमा प्रकट भएकी धनकी देवी लक्ष्मीले यमुनाको घरलाई आशीर्वाद दिइन् र स्वयम् यमराजकहाँ यमुनाको सन्देश पुर्याइदिइन्। यसै कारण गाई तिहार मनाइन्छ, जहाँ पवित्र गाई र समृद्धिकी देवी लक्ष्मी दुवैको पूजा गरिन्छ।

अन्ततः, तिहारको अन्तिम दिन यमराज आफ्नी बहिनीलाई भेट्न आए। यमुनाले उनलाई सप्तरङ्गी टीका, फूलको माला र दीर्घायु एवं समृद्धिको आशीर्वादका साथ स्वागत गरिन्। बहिनीको यो निश्छल र प्रगाढ प्रेमबाट भावुक भई यमराजले घोषणा गरे कि दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको यो पवित्र सम्बन्ध मृत्युभन्दा पनि माथि र अमर रहनेछ।

आज तिहार केवल उज्यालोको पर्व मात्र रहेन। यो जनावरहरूप्रतिको कृतज्ञता, समृद्धिको सम्मान र सबैभन्दा माथि परिवार अनि प्रेमको अमर शक्तिको उत्सव हो। यस पर्वको प्रत्येक दिनले हामीलाई दया, भक्ति र सम्बन्धहरू नै जीवनका सबैभन्दा ठूला आशीर्वाद हुन् भन्ने कुराको सम्झना गराउँछ।

नोट: यो पुनःकथन नेपाली समाजमा पुस्ताौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको तिहारसँग जोडिएका प्यारा परम्परागत कथाहरूमध्ये एक हो।

Tihar, the Festival of Lights, is one of Nepal's most cherished celebrations. Beyond the lights, flowers, and colorful decorations lies a beautiful story of love, devotion, and family.

According to a beloved Nepali tradition, Yamuna, the sister of Yama—the God of Death—deeply missed her brother and wished to see him after a long time. To invite him home, she first sent a crow with her message, which is why the first day of Tihar is celebrated as Kaag Tihar, honoring the crow as the divine messenger.

When Yama did not arrive, Yamuna sent a loyal dog to guide him home. This is remembered as Kukur Tihar, a day dedicated to celebrating the loyalty and companionship of dogs.

Meanwhile, Yamuna lovingly prepared for her brother's arrival. She decorated her home with oil lamps, flowers, and rangolis, and cooked delicious sweets and festive meals. The warmth, fragrance, and beauty of her preparations attracted a sacred cow. Yamuna welcomed the cow with great respect and shared her heartfelt wish to meet her brother. Moved by her devotion, Goddess Lakshmi, who is believed to have appeared in the form of the cow, blessed her home and personally carried Yamuna's message to Yama. This is why Gai Tihar is celebrated, honoring both the sacred cow and Goddess Lakshmi, the goddess of prosperity.

Finally, on the last day of Tihar, Yama visited his sister. Yamuna welcomed him with a seven-colored tika, flower garlands, and blessings for a long and prosperous life. Deeply touched by his sister's unconditional love, Yama declared that the bond between a brother and sister is so pure that it transcends even death itself.

Today, Tihar is more than just a festival of lights. It is a celebration of gratitude toward animals, respect for prosperity, and above all, the enduring power of family and love. Each day of the festival reminds us that kindness, devotion, and relationships are among life's greatest blessings.

This retelling reflects one of the beloved traditional stories associated with Tihar that has been passed down through generations in Nepal.